Άρθρο – Θέατρο Σκιών – Α΄μέρος
Οι ρίζες του θεάτρου σκιών καλλιεργήθηκαν μέσα σε παιχνίδια σκιών, τρόπους διασκέδασης, θρησκείες, τελετές. θρύλους, αρχαίους μύθους και παραδόσεις της Ανατολής. Στήθηκαν μπερντέδες σε μοναστήρια μέχρι και τεκέδες.
Οι αρχαιότερες σημαντικές αναφορές είναι σε μέρη της ανατολικής Ασίας κυρίως στην Ινδία, Ινδονησία, Ταϊλάνδη, Ινδοκίνα και Κίνα.
Αργότερα εξαπλώθηκε στη βόρεια Αφρική, στις μεσογειακές χώρες και στη συνέχεια στα βαλκάνια.
Στα βαλκάνια διαδόθηκε από τις αρχές του 17ου αιώνα κι έτσι από την Ευρώπη πέρασε στην Αμερική.
Έτσι, τα πιο διαδεδομένα είδη θεάτρου σκιών είναι της Κίνας, Ινδίας, Ινδονησίας, Ταϊλάνδης, Καμπότζης, Τουρκίας και Ελλάδας.
Παρακάτω θα δούμε τις θεωρίες δημιουργίας, την εξάπλωση, την εξέλιξη και τη διάδοση του θεάτρου σκιών στις κυριότερες χώρες, καθώς και μερικά χαρακτηριστικά στοιχεία για το θέατρο σκιών της κάθε χώρας.
ΚΙΝΑ
Στην Κίνα υπάρχουν διάφορες εκδοχές για τη γέννηση του θεάτρου σκιών.
Στα πολύ παλιά χρόνια οι κινέζοι, πριν ακόμα ανακαλυφθεί το γυαλί, στα παράθυρά τους έβαζαν χαρτί. Έτσι έβλεπαν σκιές από τους ανθρώπους που ήταν μέσα στα σπίτια και τους ήρθε η ιδέα να το κάνουν θέαμα.
Ζωγράφιζαν μάλιστα παραστάσεις σε χαρτί καλύπτοντας τα παράθυρα, αποτρέποντας την είσοδο κάποιου πνεύματος στο σπίτι τους.
Επίσης κινέζοι μάγοι άναβαν φωτιές σε σπηλιές και κάνανε διάφορες κινήσεις για να φανεί η σκιά τους κι έτσι εντυπωσίαζαν το κοινό.
Στην Κίνα αναφορά γίνεται στην ιστορική εγκυκλοπαίδεια Tai Ping Yu Lan βασισμένη σε έγγραφο του 983 μ.Χ από τον Hsi Lun που πιστεύεται ότι είναι η προέλευση του θεάτρου σκιών. Το κείμενο αναφέρει ότι όταν ο αυτοκράτορας της δυτικής δυναστείας Χαν, Βουντι (; π.Χ.) έχασε την αγαπημένη του σύζυγο Λι από αρρώστια, έχασε το ενδιαφέρον του για τα πάντα ακόμα και την ίδια τη ζωή. Οι τότε υπουργοί έψαχναν να βρουν κάποιο τρόπο για να κάνουν τον αυτοκράτορα να επιστρέψει στα καθήκοντά του. Βρήκαν κάποιο ταοϊστή μάγο που γνώριζε έξυπνα ταχυδακτυλουργικά κόλπα ο οποίος έφτιαξε μια δερμάτινη κούκλα από δέρμα γαϊδάρου και σε ένα σκοτεινό δωμάτιο αναπαριστούσε τη σκιά της πίσω από ένα φωτισμένο από φλόγα πανί και μιμόταν τη φωνή της.
Με αυτό τον τρόπο ο αυτοκράτορας παρηγορήθηκε κι έτσι επέστρεψε στα καθήκοντά του.
Στην Κίνα μάλιστα υπάρχουν οι αρχαιότερες γραπτές αναφορές για θέατρο σκιών στα κείμενα του κείμενα του Meng Yuanlao (1126-1147).
Σύμφωνα με αυτά τα κείμενα το θέατρο σκιών άνθισε τον 11ο μ.Χ. αιώνα κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σουνγκ (980-1278 μ.Χ.) και παιζότανε κυρίως στις αγορές και στις αγροτικές περιοχές της νοτιοδυτικής Κίνας και κυρίως στις επαρχίες Γκανσού, Σαανσί και Νινγκσιά και ονομαζόταν «Ying Xi».
Πολλοί ερευνητές θεωρούν την Κίνα ως γενέτειρα του θεάτρου σκιών. Κάποιοι όμως πιστεύουν ότι ήρθε από την Ινδία.
Κατά τη δυναστεία των Μινγκ (Μινγκ Τσάο) (1368-1644) υπήρχαν 40 με 50 θίασοι που έπαιζαν θέατρο σκιών στο Πεκίνο. Τον 13ο αιώνα το θέαμα έγινε δημοφιλές και παιζόντουσαν παραστάσεις στα στρατεύματα της Μογγολίας. Οι μογγόλοι υπο τις διαταγές του αυτοκράτορα Genghis Khan, σάρωσαν την Ευρασία και μαζί πέρασαν αυτό το θέαμα και το διέδωσαν κυρίως σε Περσία, Αραβία και Τουρκία.
Στο Πεκίνο, κατά της διάρκειας της βασιλείας του αυτοκράτορα Kangxi, η τέχνη αυτή ήταν ανάρπαστη. Μάλιστα σ’ ένα αρχοντικό ενός πρίγκιπα υπήρχαν οχτώ ακριβοπληρωμένοι παίκτες.
Το θέατρο σκιών στην Κίνα, λόγω του μεταφυσικού του χαρακτήρα καθ’ ότι πιστεύεται ότι οι σκιές συμβόλιζαν τον Κάτω Κόσμο – έπαιρνε διάφορες ονομασίες όπως «πανί των ονείρων», «πανί των σύννεφων», «πανί της προσδοκίας του θανάτου.
Αρχικά οι παραστάσεις είχαν τελετουργικά στοιχεία για τη λατρεία των νεκρών, όμως αργότερα απέκτησαν πιο κοινωνικό χαρακτήρα και με πιο ανθρώπινες απεικονίσεις στους χαρακτήρες.
Ο φωτισμός αρχικά γινόταν με μια φλόγα ή από λάμπα πετρελαίου.
Η οθόνη της παραδοσιακής σκηνής είναι από χαρτί βατόμουρου ή μετάξι ή άσπρη γάζα ή από λινό ή βαμβακερό ύφασμα.
Στην Κίνα, το θέατρο σκιών υπήρξε ακόμη κι ως μέσο διδασκαλίας της θρησκείας, των μύθων και θρύλων και γενικότερα του πολιτισμού της Κίνας για ανθρώπους που δεν ήξεραν να διαβάσουν.
Τα έργα του κινεζικού θεάτρου σκιών ανήκουν σε έξι κατηγορίες: τα βουδιστικά, τα ταοϊστικά, τα ιστορικά, τα λαϊκά, τους μονόλογους και τις κωμωδίες. Η διάρκειά τους είναι μισή ώρα περίπου.
Οι παίκτες αναπαριστούν σκηνές από κινέζικη θρησκευτική λογοτεχνία όπως το «Journey to the West», ιστορικά μυθιστορήματα όπως το «The Three Kingdoms», παραμύθια με διάσημους χαρακτήρες όπως ο σοφός δικαστής Bao Gong.
Οι κινέζικες φιγούρες είναι κατασκευασμένες κυρίως από δέρμα γαϊδάρου, φτιαγμένες με πολλές αρθρώσεις ώστε οι παίκτες να αποδίδουν με δεξιοτεχνία την κίνηση της φιγούρας. Ονομάζονται «pi ying» που σημαίνει «δερμάτινες σκιές». Οι παίκτες τις χειρίζονται με ξυλαράκια.
Οι χαρακτήρες έχουν έντονα χαρακτηριστικά και τα κόκκινα πρόσωπα συμβολίζουν τους ήρωες ενώ τα άσπρα πρόσωπα συμβολίζουν τους δόλιους χαρακτήρες. Τις φιγούρες χειρίζεται ο παίκτης μαζί με ένα βοηθό του.
Σήμερα το κινέζικο θέατρο σκιών, αν και σα θέαμα είναι καταπληκτικό με αριστουργηματικές λεπτοδουλεμένες φιγούρες, θεωρείται πλέον μουσειακό είδος και σπάνια παίζονται παραστάσεις παρά μόνο σε διάφορες εκδηλώσεις και φεστιβάλ.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το «Μαύρο Θέατρο» όπου γεννήθηκε στην Κίνα, αρχικά είχε τη μορφή θεάτρου σκιών.
Οι παραστάσεις γίνονταν συχνά σε συγκεντρώσεις γυναικών. Επειδή δεν επιτρεπόταν σ’ αυτές να πηγαίνουν στα δημόσια θέατρα.
Στο κινέζικο θέατρο σκιών πρέπει να ξεχωρίσουμε δυο βασικούς τύπους: τις μικρές φιγούρες τύπου Πεκίνου, από τομάρι γαϊδάρου, ύψους μέχρι 40 εκατοστών, και τις μεγάλες φιγούρες τύπου επαρχίας Σε-τσουάν από δέρμα βούβαλου, ύψους μέχρι 75 εκατοστών.
Κείμενα – έρευνα: Τάσος Ανδριώτης
©2023 Τάσος Ανδριώτης
Αρθρογράφος – Καραγκιοζοπαίχτης – Μουσικός
Δεν παρακρατούμε τα δικαιώματα